Браната и Хидроцентралата „Калуѓерица“
Проектот за браната и хидроцентралата „Калуѓерица“ во Македонија не е нова идеја, туку тема што со децении се провлекува низ стручните, политичките и јавните дебати. Уште од 1970-тите години постојат планови и проектна документација за изградба на овој енергетски објект, кој се смета за еден од поголемите потенцијали за искористување на хидроенергетските ресурси во земјата. И покрај тоа, „Калуѓерица“ никогаш не излезе од фазата на план и најави, оставајќи зад себе низа отворени прашања и поделени мислења.
За едни, проектот претставува можност за зголемување на домашното производство на електрична енергија, енергетска независност и економски развој. За други, тој е симбол на контроверзии поврзани со влијанието врз животната средина, локалните заедници и долгорочните последици по природните ресурси. Токму поради тоа, „Калуѓерица“ останува актуелна тема и денес – како пример за судирот меѓу развојните амбиции и потребата од одржливо и одговорно планирање.
Што е проектот „Калуѓерица“?
Проектот предвидува изградба на акумулација (вештачко езеро) на реката Треска во месноста „Калуѓерица“, со брана и хидроцентрала. Тој би бил четврта акумулација по низа на Треска, која би акумулирала вода и потенцијално произведувала електрична енергија.
Статус
Проектот е само предвиден во просторните планови и цртан на мапите — но не е реализиран во инфраструктурниот план.
Затоа, локалните власти и инвеститорите не можеле да добијат дозволи за градежни проекти во одредени делови на општина Македонски Брод, бидејќи проектот „морал“ да остане како потенцијална иднина, што претставува главен проблем и кочничар за развојот на Порече и општината како целина.
Критики и отпор
Проектот има пристапи против и за него:
- Општината и граѓани тврдат дека веќе нанесува економски штети, затоа што инвеститорите се двоумат да прават проекти во регионот додека брана е планирана.
- Локни жители од поречките села се против изградба на акумулацијата и хидроцентралата, тврдејќи дека тоа ќе доведе до огромни негативни ефекти врз инфраструктурата, обработливото земјиште и можностите за туризам.
Локација и опсег
Проектот би се реализирал на реката Треска, помеѓу Самоков и Македонски Брод, со предвидена акумулација која би се протегала неколку километри и би имала значително влијание на околниот терен и населени места, како и би ги потопила и загрозила неколку значајни природни и културни споменитости на Македонски Брод и Порече, меѓу кои пештерата Пешна и Девините Кули кај селото Девич.
Дали ќе се гради?
Нема објавена актуелна официјална градежна дозвола или почеток на работи за „Калуѓерица“. Проектот останува во фаза на идеја/просторно планирање, а за да се реализира ќе треба:
- Изработка на детални проекти
- Оцена за влијанието врз животната средина
- Јавно и институционално одобрување
- Финансирање и инвеститори
Засега ни една од овие фази не е завршена, така што проектот останува во најрана фаза.
Нов национален просторен (урбанистички) план 2026-2040
Министерството за животна средина и просторно планирање (МЖСПП) работи на нов национален просторен план, кој ќе важи до 2040 година.
Како што стојат работите во моментот (крајот на 2025 година), Нов Национален просторен план на Република Македонија за периодот 2026–2040 е сѐ уште во фаза на подготовка и при крај на изработка, со очекување да биде официјално усвоен во 2026 година. Планот сè уште не е донесен и во него засега нема конкретна, објавена содржина што е официјално достапна на јавноста, па затоа не може со сигурност да се каже дали проектот за браната и хидроцентралата „Калуѓерица“ е опфатен како специфична локација или активност во конечната верзија.